De gemeenteraadsverkiezingen bepalen wie de komende jaren lokaal aan het roer staan. Van fatbikes tot zorgbudgetten, van parkeerplekken tot ruimtelijke ordening: Colleges van burgemeester en wethouders (B&W) en gemeenteradenspelen een cruciale rol bij het inkleuren én uitvoeren van landelijke plannen. Nu de uitslagen in de meeste gemeenten bekend zijn, rijst de vraag: Wat zijn de landelijke trends? Welke verschuivingen zien we en wat betekent dit voor de komende periode? En misschien nog belangrijker: hoe kunnen organisaties zelf invloed uitoefenen op het komende formatieproces? Publyon legt het uit.
De uitslagen laten een herkenbaar, maar op onderdelen ook verschuivend beeld zien. Lokale partijen blijven onverminderd sterk. In veel gemeenten zijn zij opnieuw de grootste, en ook nieuw opgerichte lokale partijen weten kiezers te mobiliseren. Zo steeg het nieuw-opgerichte KeiHart voor Amersfoort meteen na zes zetels, en werd het daarmee gelijk de op één na grootste partij.
Dit maakt dat de gemeenteraadsverkiezingen een andere dynamiek kennen dan de landelijke politiek, al zijn er zeker interessante trends zichtbaar. De vraag is dan ook hoe deze uitkomsten zich verhouden tot Den Haag. Aan de coalitiezijde valt op dat D66 licht groeit (van 8.2 naar 9%) en het CDA stabiel blijft, terwijl de VVD in veel steden terrein verliest. Die daling hangt samen met verdere versnippering op rechts, waar zowel lokale als landelijke partijen die (voor het eerst) meedoen aan de verkiezingen electoraal ruimte pakken. Forum voor Democratie is daar een voorbeeld van: de partij heeft nadrukkelijk ingezet op lokale deelname en groeit zichtbaar. Ook gevestigde lokale partijen met een rechts profiel, zoals Leefbaar Rotterdam en Hart voor Den Haag, blijven een belangrijke rol spelen Zo heeft Hart voor Den Haag bijna het dubbele aantal zetels behaald ten opzichte van de vorige verkiezingen (van negen naar zeventien).
Aan de linkerzijde zet de samenwerking tussen GroenLinks en PvdA ook lokaal door, met resultaat. De partij komt in meerdere grote steden als grootste uit de bus, waaronder Utrecht, Eindhoven en – naar verwachting – ook Amsterdam. In Rotterdam is zelfs sprake van een unicum: daar is Leefbaar Rotterdam voor het eerst in tien jaar niet de grootste partij.
Tegelijkertijd zijn gemeenteraadsverkiezingen geen één-op-één afspiegeling van het landelijke politieke sentiment. Lokale partijen spelen een grotere rol en trekken een substantieel deel van de stemmen naar zich toe. Daarnaast ligt de opkomst lager (dit jaar op 54 procent) en is het electoraat selectiever, met relatief meer oudere en hoger opgeleide kiezers.
In vergelijking met de Tweede Kamerverkiezingen valt daarnaast op dat de lokale dynamiek en thema’s zwaarder wegen dan landelijke politieke verhoudingen. Tegelijkertijd staan gemeenten de komende jaren nadrukkelijk aan de lat voor de uitvoering van rijksbeleid, bijvoorbeeld op het gebied van woningbouw, stikstof, energie en de Spreidingswet. Juist door deze combinatie van lokale kleur en nationale opgaven wordt de uitkomst van deze verkiezingen bepalend voor hoe beleid de komende jaren in de praktijk vorm krijgt.
Wat is het proces de komende tijd?
Na de verkiezingsuitslag op 18 maart gaat de gemeentelijke formatieperiode van start. Voor de meeste gemeentes worden op 1 april de nieuwe raadsleden en daarmee de nieuwe gemeenteraad geïnstalleerd. Hierna volgt, afhankelijk per gemeente, een duidingsdebat, waarin fracties de uitslag interpreteren, politieke wensen uitspreken en een opdracht voor de verkenner meegeven. De verkenner onderzoekt welke coalities mogelijk zijn. Soms neemt een informateur het stokje over van de verkenner om de onderhandelingen tussen de mogelijke coalitiepartijen te begeleiden. De betrokken partijen werken toe naar een coalitieakkoord (of Raadsakkoord), waarin de beleidsprioriteiten en plannen voor de komende bestuursperiode worden vastgelegd. Daarmee start de nieuwe bestuursperiode en kan het nieuwe college aan de slag.
Hoewel de formele route, bijvoorbeeld het schrijven van een brief aan de informateur, een belangrijk instrument is om invloed uit te oefenen, is minstens zo bepalend wat er zich achter de schermen afspeelt. Het tijdig opbouwen van duurzame relaties met lokale beleidsmakers, gecombineerd met een strategische positionering van je organisatie als partner van de gemeente, is cruciaal. Op die manier vergroot je de kans dat jouw project, initiatief of belang wordt meegenomen in de plannen van het nieuwe college. In dit artikel deelt onze collega en oud-wethouder René de Heer zijn praktische lessen uit de bestuurs- en formatiepraktijk. Hij laat zien hoe je in deze periode effectief kunt meebewegen, waar kansen ontstaan en hoe je voorkomt dat je buiten beeld blijft.
Lokale belangenbehartiging: waar begin je
De keuzes die aan de lokale formatietafel worden gemaakt, bepalen in grote mate de plannen voor de komende jaren. Voor organisaties met lokale ambities is dit daarom een cruciale periode. Tegelijkertijd is het lokale bestuur in Nederland omvangrijk en versnipperd: met 342 gemeenten en zo’n 9.000 raadsleden en wethouders is het niet altijd duidelijk waar je moet beginnen. Hoe zorg je ervoor dat jouw project, initiatief of belang op het juiste moment onder de aandacht komt?
Van verkiezingsuitslag naar coalitieakkoord:
Vijf tips en tricks om jouw organisatie of project strategisch te positioneren in het nieuwe, lokale politieke landschap.
Tip 1: Lees de verkiezingsuitslag strategisch en pas je verhaal hierop aan
Het nieuwe politieke landschap bepaalt hoe jouw organisatie of project ontvangen en gesteund wordt. Begin met het analyseren van de uitslag: welke partijen zijn groter of kleiner geworden? Kijk naar de verschuivingen binnen de gemeenteraad: zijn er nieuwe coalities of invloedrijke fracties die jouw thema raken? Wat betekent dit voor het draagvlak voor jouw project, welke prioriteiten liggen nu meer of minder voor de hand, en hoe kun je jouw boodschap het beste positioneren bij de relevante raadsleden en wethouders?
Tip 2: Kijk vooruit naar wie er met elkaar gaat onderhandelen
Zodra bekend is welke partijen de coalitieonderhandelingen in gaan, is het van belang om opnieuw de verkiezingsprogramma’s van deze partijen te bekijken om de raakvlakken én spanningen te analyseren. Bepaal of en hoe jouw project of organisatie aan de onderhandelingstafel kan komen, om het zo strategisch mogelijk te positioneren.
Tip 3: Lever input aan bij de lokale informateur
In veel gemeenten wordt tijdens de formatie een informateur aangesteld die gesprekken voert met partijen en input ophaalt voor het coalitieakkoord. Dit is een goed moment om jouw organisatie of project onder de aandacht te brengen. Een korte position paper of brief kan helpen om jouw onderwerp mee te laten wegen in de gesprekken die plaatsvinden. Houd daarbij altijd in gedachten wat het voorstel oplevert voor de gemeente en de betrokken bestuurders.
Tip 4: Investeer vroegtijdig in relaties en kennis met de nieuwe gemeenteraad
Veel (nieuwe) raadsleden zijn mogelijk nog niet bekend met jouw organisatie of project. Informeer en betrek daarom, bijvoorbeeld via de raadsgriffie, de nieuwe raadsleden actief via een werkbezoek, briefing of kennismaking. Let daarbij met name op de relevante beleidsvragen en wat relevant is voor de desbetreffende raadsleden.
Tip 5: Plan een bestuurlijke kennismaking in na de collegevorming
Organiseer na de installatie van het nieuwe college van Burgemeester en Wethouders een kennismaking met de verantwoordelijke wethouder(s) om jouw project of iniatief toe te lichten, bestuurlijke accenten, draagvlak en/of participatie te onderbouwen en relaties op te bouwen.
Vooruitblik
De G5 in beeld: wat speelt er écht in onze grootste steden?
Van zero-emissiezones tot de verdere uitbouw van Brainport: wat staat er de komende periode in de grootste steden van ons land écht op het spel? Wat wordt er nationaal verwacht en hoe vertaalt zich dat naar keuzes in deze steden? In Amsterdam, Rotterdam, Den Haag, Utrecht en Eindhoven bekijken we de komende tijd wat vastligt, wat opvalt en waar nog ruimte is voor invloed.
Hou onze LinkedIn en website in de gaten voor de volledige serie.
