Met de recent verschenen ontwerp-Nota Ruimte herneemt het Rijk de regie over ruimtelijke ordening. Tot 2100 schetst het demissionaire kabinet de grote lijnen hoe Nederland zich fysiek moet ontwikkelen. De Nota markeert een nieuw begin, maar beslecht het debat over de inrichting van Nederland allerminst: hoe richten we Nederland concreet in?
De Nota probeert wonen, infrastructuur, landbouw, natuur en energie met elkaar in balans te brengen. Maar opvallend genoeg blijft onderbelicht waar het nu écht schuurt. Waar moeten we ruimte voor maken als belangen botsen? De “strijd om de ruimte” dwingt tot kiezen in schaarste, onder de druk van ambitie en tijd – van strategische autonomie en stikstof tot stroom en vergunningruimte. Het is geen abstract beleidsdebat meer, maar een concrete machtsvraag: wie mag groeien en wie moet wijken? De richting is geschetst, maar het doorhakken van knopen is doorgeschoven naar het nieuwe kabinet. Vooralsnog ontbreekt een concrete uitvoeringsagenda. Provincies, gemeenten, bedrijven en maatschappelijke partijen moeten aan de slag, maar het is daarom onduidelijk op basis waarvan.
Wat verder ontbreekt, is een ruimtelijk antwoord op economische vraagstukken. Slechts 2,5 procent van Nederland is bestemd voor bedrijvigheid – en dat aandeel mag volgens het kabinet niet verder dalen. Maar duidelijke keuzes voor de “ruimte voor de economie” en de “economie van morgen” blijven uit. Terwijl VNO-NCW voorspelt dat in 2050 al 5 procent van het Nederlandse landoppervlak nodig is voor economische activiteiten. De samenhang tussen economische transities zoals digitalisering, verduurzaming en circulariteit, en ruimtelijke keuzes voor werkgelegenheid, energievoorziening en vestigingsruimte blijft onderbelicht.
Tijdens het Strijd om de Ruimte-debat op 6 oktober reageren politieke partijen hoopvol maar kritisch. Ze spreken van “eindelijk weer regie” en verwelkomen de terugkeer van nationale sturing. Tegelijkertijd klinkt er stevige kritiek: partijen verwijten het demissionaire kabinet een gebrek aan lef en tastbare ambitie om wonen, werken en bereikbaarheid daadwerkelijk met elkaar te verbinden. Ook wordt breed de vraag gesteld of meer decentrale efficiëntie in de invulling van de Nota niet juist vraagt om méér richting vanuit Den Haag; en welk afwegingskader wordt gehanteerd tussen publieke en private belangen? De opgave is in ieder geval fors. Het nieuwe kabinet is aan zet.
De ontwerp-Nota Ruimte ligt tot 15 december ter inzage. Bestuurders, ondernemers en maatschappelijke organisaties kunnen in deze fase hun stem laten horen. De Nota wordt gedefinieerd op regionale schaal. Voor lokale overheden en bedrijven is dit het moment om scherp te krijgen waar provinciale en gemeentelijke doelstellingen knellen met de ontwerp-Nota. Een goede voorbereiding op de consultatie begint bij het vergelijken van provinciale coalitieakkoorden en lokale prioriteiten met de ontwerp-Nota, om zo input voor de consultatie vorm te geven. De huidige partijprogramma’s laten zien waar mogelijke regeringspartijen straks hun prioriteiten leggen – informatie waarop regio’s nu al kunnen voorsorteren richting de definitieve Nota Ruimte. In aanloop naar de gemeenteraadsverkiezingen van 2026 is dat waardevolle input, want nieuwe coalities zullen lokaal en regionaal richting geven aan de uitvoering.
Alle zienswijzen worden gebundeld in een Nota van Antwoord, die gelijktijdig met de definitieve Nota wordt gepubliceerd. In 2026 stelt het Rijk de definitieve Nota Ruimte vast, samen met een uitvoeringsagenda waarin projecten, financiering en planning worden uitgewerkt. De uitvoering vindt plaats via concrete afspraken met provincies, gemeenten en sectoren.
- Het ministerie van BZK/VRO organiseert momenteel provinciale informatiebijeenkomsten voor raadsleden, wethouders en gedeputeerden om de ontwerp-Nota toe te lichten.
- VNG biedt daarnaast bijeenkomsten aan, zoals de sessie op 16 oktober via het Gemeentelijk Netwerk Ruimtelijke Strategen. Meldt je aan via maarten.rustenhoven@vng.nl en daan.mulders@vng.nl
- Ondernemers kunnen input geven via hun branche verenigingen, zoals VNO-NCW en MKB-Nederland.
Publyon ondersteunt bij het duiden van de ontwerp-Nota Ruimte en het bepalen van hun positie richting Rijk en Brussel. Neem gerust contact op om te verkennen hoe we kunnen helpen om die analyse te verdiepen en de regionale stem goed te laten horen.
