Nederland staat voor de grootste defensie-uitbreiding sinds 1935. Het Nationaal Programma Ruimte voor Defensie (NPRD), vastgesteld door het kabinet in december 2025, legt voor 57 deelbehoeften vast waar Defensie extra fysieke en milieuruimte krijgt voor kazernes, munitieopslag, oefenterreinen, laagvlieggebieden en trainingsfaciliteiten.
Dat is precies waar de spanning zit. De extra ruimte die Defensie nodig heeft moet namelijk grotendeels komen uit gronden die op een andere manier gebruikt worden: natuur (50.9% van de extra ruimte) en agrarische grond (43.8% van de extra ruimte). Tegelijkertijd wil het kabinet honderdduizenden woningen bouwen, de energietransitie faciliteren en economische ontwikkeling mogelijk maken. Al deze opgaven concurreren om dezelfde vierkante meters. Om meer regie op die schaarste te krijgen, werkt het kabinet aan een nationale grondbank die strategisch grond aankoopt en ruilgronden opbouwt. Het Rijk kan hierdoor sneller schakelen tussen woningbouw, energie, natuur én Defensie.
Voor gemeenten is het dossier concreet en urgent. De gemeente Zeewolde heeft dit al aan den lijve ondervonden: met de vaststelling van het NPRD is ook de keuze voor de Spiekweg in Zeewolde als locatie voor de nieuwe centrale kazerne bevestigd. Zeewolde laat zien hoe een gemeente invloed kan organiseren, ook wanneer zij aanvankelijk wordt verrast door een rijksbesluit. Nadat het kabinet de Spiekweg aanwees als voorkeurslocatie voor een nieuwe centrale kazerne, koos de gemeente niet voor een afwachtende houding, maar voor een actieve public affairs strategie. Via de Zeewolde-Defensie Alliantie vertaalde zij haar zorgen naar concrete randvoorwaarden, zoals investeringen in bereikbaarheid, woningbouw, energie-infrastructuur en compensatie voor getroffen agrariërs, en werkte zij samen met provincie en regionale partners om deze belangen gezamenlijk te agenderen.
De belangrijkste les: gemeenten die hun belangen tijdig organiseren, hebben meer invloed op de voorwaarden dan gemeenten die pas reageren op de uitkomst. Op Vlieland is die werkelijkheid al jaren dagelijkse praktijk. In gesprek met wethouder Tom van Mourik verkennen we wat dat verder vraagt van lokaal bestuur.
